HET OOIT Kreutzersonate

expositie 2010/2011

De expositie 2010 draagt de titel Het ooit ter ere van het vorig jaar verschenen boek, dat ook op de expositie prominent aanwezig is. Het ooit is geen gewoon boek: woord, beeld en muziek zijn dé bestanddelen van dit boek. Het ooit, het negende kunstboek van de hand van Irene Verbeek, is het resultaat van jarenlang kijken en leven in het terpen- en wierdengebied van de voormalige Lauwerszee. De beleving van het landschap, van de dieren daarin, de geschiedenis en de steeds verder oprukkende stedelijke beschaving zijn zonder meer dé thema's van dit boek. De wat geheimzinnige titel verwijst zowel naar de toekomst als naar het verre verleden.

Het boek werd op 14 november 2009 in het Groninger Museum aan professor Henk van Os aangeboden, die het met een boeiende en lovende toespraak in ontvangst nam. Hij vergeleek Irene Verbeek met Ploegschilders als Job Hansen en Jan Altink, die ook begeesterd waren door het landschap. Maar het grote verschil met Irene Verbeek is dat de Ploegschilders op de fiets de stad uit gingen om het Groninger land te schilderen en vervolgens weer naar huis fietsten. Zij bleven toeschouwers van de wereld die zij vastlegden. In tegenstelling tot dat komen en gaan, kenmerkt Irene Verbeek zich door haar zijn in het landschap: zij is onderdeel van haar onderwerp, onderdeel van de wereld die zij verbeeldt, onlosmakelijk daarmee verbonden. Van Os besloot zijn toespraak met "haar verwantschap met die andere noordelijke kunstenaar, de grootste, Hendrik Nicolaas Werkman, overstijgt de grenzen van het ambacht..."

Het boek Het ooit is bijna uitverkocht. Maar er resteren nog enkele exemplaren bij boekhandel Godert Walter (Groningen), bij het Groninger Museum en natuurlijk bij het OerKa Museum. Het boek is ook nog te bestellen via Ombre@live.nl.

Maar de expositie staat niet alleen in het teken van dit boek. Wie jaarlijks het terpkerkje bezoekt (en het is echt aan te raden) is getuige van de spannende en soms onverwachte ontwikkeling in het werk van Irene Verbeek. De nieuwe olieverfdoeken die nu worden tentoongesteld dragen alle dezelfde naam: Kreutzersonate.

Die naam is afkomstig van Beethoven, die in 1803 een sonate voor viool en piano componeerde en die opdroeg aan de violist Kreutzer. Maar hij heeft het werk nooit gespeeld. De violist die het wel speelde, Polgreen, kreeg ruzie met Beethoven over een vrouw. Daarom werd het werk niet aan hem opgedragen. Zo'n 80 jaar later schreef Tolstoj een novelle, die hij de titel Kreutzersonate gaf. Daarin beschrijft hij een tweegesprek in een treincoupé over de man-vrouwrelatie, over seksualiteit, over het celibaat, over liefde in het huwelijk en over de verwerpelijke rol van muziek en van kunst in het algemeen omdat deze tot ongeoorloofde gevoelens van losbandigheid en overspel kunnen leiden. Weer 40 jaar later gaf Janáček die naam aan zijn eerste strijkkwartet. Onduidelijk is of dat strijkkwartet in dialoog met de sonate van Beethoven is ontstaan of dat het bedoeld is als een programmatische weergave van Tolstojs novelle. Voor het laatste pleit het feit dat hij laat in zijn leven een jonge liefde ontdekte, voor het eerste de muziek van zijn strijkkwartet, die duidelijk contact zoekt met de sonate van Beethoven.

In beschouwingen over kunst bestaat er een onderscheid tussen het ontrafelen van de context van het kunstwerk, zeg maar het allereerste wordingsproces het vlammetje dat aangewakkerd wordt tot een kunstwerk en interpretaties en verklaringen over het voltooide kunstwerk. Door de Kreutzersonate als titel voor deze olieverfdoeken te gebruiken licht Irene Verbeek een heel klein beetje de sluier op van het eerste soort beschouwing: de context, het wordingsproces, het groeien van het thema. Maar hoe het precies zit, komen we niet te weten. Wordt de taal van de muziek vertaald naar taal in vormen? Of zijn de werken een beeldende weergave van atavistische, oeroude, gevoelens over seksualiteit en jaloezie, of gaat het om de confrontatie van de sonate met het strijkkwartet, of de confrontatie van de muziek met de novelle? Wie zal het zeggen? Om met de dichter Hendrik de Vries te spreken: Het geheimste is geheim gebleven.

Om u nieuwsgierig te maken, want u moet echt komen kijken, volgt hier een korte beschrijving van een van de werken. Ik noem het zelf 'De tovenaarsleerling', of 'De rattenvanger van Hamelen', of 'De verleiding', maar het heet Kreutzersonate. Dit is een tweeluik waarin hét moment van de schilderkunst wordt verbeeld: het moment waarop de schilderkunst vrij, autonoom, werd omdat ze zich (door de ontwikkeling van de fotografie etc.) helemaal los kon maken van de noodzaak om een feitelijke weergave te geven. Links de figuratieve afbeelding: de verleiding van muziek, van kunst, van het leven dat meer is dan brood alleen. Rechts: de abstracte gevolgen daarvan: een gloeiend geheel van in elkaar overvloeiende kleuren en botsingen van kleuren met als enig houvast een klein aards wezen, een kat.

***

Greetje Tromp